مهرداد یاسمی سه شنبه 6 آبان 1393 10:38 ب.ظ نظرات ()
معتل:

کلمه ای که حروف اصلی آن یک یا چند حرف عله (وای)را داشته باشد.

انواع معتل:

مثال،اجوف،ناقص و لفیف.

نکته۱)این نوع تقسیم بندی دقیق نیست زیرا ممکن است کلمه ای هم معتل باشد هم مهموز(رأی)یا هم معتل باشد هم مضاعف(وسوس).

نکته۲)به این علت به آنها حرف عله گفته می شود که در صیغه های مختلف حالت ثابتی ندارند ممکن است یک یا دو اعلال در آنها روی دهد.

انواع اعلال:

۱)قلب:تبدیل شدن حرف عله به حرف عله دیگر.قَوَلَ---->قالَ

۲)حذف:حذف شدن حرف عله.قاْلْنَ---->قَلْنَ---->قُلْنَ

۳)اسکان:ساکن شدن حرف عله.یَقْوُلُ---->یَقُوْلُ

مثال:

اگر حرف عله در اول فعل بیاید.

معتل بر دو نوع است:واوی (وعد) و یایی (یَسَرَ).

«حرف عله سه بُوَد ای طلبه             واو،یاءُ،الف منقلبه»

 
نکات :

۱)فعل ماضی مثال مانند فعل صحیح صرف می شود و هیچ اعلالی در آن صورت نمی گیرد.

۲)هرگاه فعل مثال واوی،عین الفعل مضارع آن مکسور،با داشتن حرف حلقی مفتوح باشد در مضارع و امر این فعل حرف عله واو حذف میشود.

یَوْعِدُ---->(مضارع)یَعِدُ

ساخت امر مخاطب در فعل مثال واوی :

از ۶ صیغه ی مخاطب فعل مثال واوی استفاده می کنیم و روش امر را بر روی آن پیاده می کنیم.

تَعِدُ---->عِدْ

ساخت امر غائب و متکلم در فعل مثال:

برای ساخت این امر از ۶ صیغه ی غائب ودو صیغه ی متکلم مضارع بهره میگیریم بدین صورت که لام مکسوری را بر اول این صیغه ها وارد کرده وآخر آنها را مجزوم می کنیم.

یَعِدُ---->(امر)لیَعِدْ

نکته)حروف جازمه(لم ولما)که به انهاحروف جحدمی گوییم برچهارده صیغه مضارع وارد می شود و آنها را مجزوم می کند .

لای نهی نیز بر ۱۴ صیغه ی فعل مضارع وارد می شود و فعل را مجزوم میکند.

تَلَغْنَ---->لاتَلَغْنَ

«صیغه های جمع مؤنث نون آنها در هنگام جزم حذف نمی گردد.»
قواعدی در معتلات مزید(فعل مثال):

۱)هرگاه فعل مثال واوی به افعال و استفعال برود فقط در مصدر آن حرف عله (و) به(ی)قلب میشود زیرا زمانی که حرف عله ساکن ماقبل مکسور باشد به (ی)تبدیل میشود.

وَجَزَ---->(افعال)أوْجَزَ---->(مضارع)یُوْجِزُ---->(مصدر)اِوْجاز(ایجاز)---->أوْجِزْ

۲)زمانی که فعل مثال واوی ویایی به افتعال برود در ماضی و مضارع و امر و مصدر حرف عله به (تاء)تبدیل میشود ودر(تاء)«افتعل»ادغام میگردد.

۳)هرگاه فعل مثال یایی در باب افعال به کار رود در فعل مضارع اسم فاعل ومفعول دچار اعلال به قلب می شود و حرف عله(یْ)ساکن ماقبل مضموم حرف عله به واو تبدیل میگردد. 

فعل اجوف بر ۳ وزن است:

۱)فَعَلَ ـ یَفْعُلُ (قَوَلَ ـ یَقْوُلُ)---->(قالَ ـ یَقولُ):

 مهمترین فعل هایی که بر این وزن هستند عبارتند از :«کانَ ـ یَکون / داسَ ـ یَدوسُ / و ....».

مضارع این وزن بر وزن یَفُولُ میباشد.

مهمترین قواعد اعلال در دو وزن(یَفعُلُ _ یَفعِلُ):

۱)در صرف فعل ماضی اجوف در ۵ صیغه ی اول چون حرف عله واو و یاء متحرک ماقبل مفتوح است حرف عله قلب به الف می گردد.(اعلال به قلب).

۲) در فعل ماضی اجوف از صیغه للغائبات تا للمتکلم مع الغیر (اعلال به حذف)روی می دهد.

۳)در فعل مضارع اجوف این دو وزن در ۱۲ صیغه(به غیر۶و۱۲)چون ضمه یا کسره بر واو ویاء ثقیل (سنگین)است ضمه یا کسره به ماقبل منتقل می شود و زمانی که حرف عله ساکن باشد اصطلاحاً(اعلال به اسکان)روی میدهد.       یَقْوُلُ---->(اعلال به اسکان)یَقُوْلُ

۴)در دو صیغه للغائبات و للمخاطبات فعل مضارع چون ضمه یا کسره بر(و) و(ی)سنگینی میکند .این حرکات به ماقبل منتقل می شوند چون دو ساکن کنار هم جمع می شوند به سبب التغای ساکنین حرف عله حذف می شود (اعلال به حذف)    یَقْوُلْنَ---->یَقُوْلْنَ---->(اعلال به حذف)یَقُلْنَ

۵)حروف جازمه (لَمْ و لمّا و لام امر و لاءنهی)وقتی بر سر فعل مضارع اجوفی که ضمیر بارز نداشته باشند(للغائب / للغائبة / للمخاطب / للمتکلم وحده / للمتکلم مع الغیر)بیایند علاوه بر این که آخر آنها مجزوم می شود حرف عله نیز حذف میشود.   تَبِیْعُ---->(مجزوم به لا)لا تَبِعْ

نکته)در فعل مضارع (کان)استثناءً در همان صیغه هایی که ضمیر بارز ندارند در هنگام جزم دو وجه جایز است.

۱-حذف حرف عله و ساکن کردن آخر آنها:لَمْ تَکونُ---->لَمْ تَکُنْ

۲-حذف حرف عله ونون:لَمْ+تَکُونُ---->لَمْ تَکُ.

۲)وزن (فَعَلَ _ یَفعِلُ)(باع(بَیَعَ)یَبیِعُ(یَبِیعُ)):مضارع این وزن بر وزن (یَفیِلُ) می

باشد مهمترین فعل های بر این وزن عبارتند از:(سار و عاش و طار و ...).

نکته)همان اعلال هایی که در وزن (یَفُولُ)روی میدهددراین نیز روی میگیرد.

 ۳)وزن(فَعَلَ _ یَفعِلُ )(خاف(خَوِفَ) ـ یخافُ(یَخْوَفُ): مضارع این وزن بر وزن

(یَفالُ)می باشد.

ماضی آن حرف عله متحرک ماقبل مفتوح حرف عله تبدیل به الف می شود.

 درمضارع آن حرف عله مفتوح ماقبل ساکن جابجایی درحرکات جابجایی در

حرکات صورت می گیرد  ودر زمانی که حرف عله ساکن ماقبل مفتوح گردید

 حرف عله تبدیل به الف می شود.مهمترین فعل های بر این وزن عبارتند از:(خاف ـ یَخافُ / هاب ـ یَهابُ / نال  ـ یَنالُ / نام ـ یَنامُ) که مضارع آنها دارای الف است.

یَخْوَفُ---->یَخَوْفُ---->(اعلال به قلب)یَخَافُ.

خَوِفَ---->(اعلال به قلب)خاف

فعل اجوف:

هرگاه حروف عله در وسط فعل باشد به آن اجوف می گویند .

نکته:هرفعلی که بروزن (فال) باشد و مجهول آن بر وزن (فیل) می باشد. 

قالَ---->(مجهول)قیل

تغییراتی که در فعل اجوف روی میدهد:

۱)هرگاه حروف عله متحرک ماقبل مفتوح حرف عله به الف تبدیل می شود.

قوَل---->قال

۲)هرگاه حروف عله ساکن ماقبل مکسور حروف عله به (ی)قلب می شود.

وَجَدَ---->(مصدر افعال)اِوْجاد---->(اعلال به قلب)ایجاد.

۳)زمانی که حروف عله مفتوح ماقبل ساکن باشد جابه جایی در حرکات صورت می گیرد و زمانی که حرف عله ساکن ماقبل مفتوح باشد حرف عله به الف تبدیل میگردد.

۴)هرگاه دو ساکن کنار هم دیگر جمع شوند به سبب التقای ساکنین حرف عله حذف می شود.

بَاْعْنَ---->بَعْنَ---->بِعْنَ

۵)هرگاه حرف عله مضموم یا مکسور باشد ماقبل ساکن جابه جایی در حرکت صورت میگیرد و حرف عله ساکن میگردد.

یَبْیِعُ---->یَبِیْعُ

نکات اعلال:
۱)در این وزن که عین الفعل آن مفتوح است مانند دو وزن قبلی صیغه ۶و۱۲

 مضارع(اعلال به حذف)روی میدهد.

یَخَاْفْنَ---->(اعلال به حذف)یَخَفْنَ

۲)در ۱۲ صیغه دیگر مضارع این وزن (اعلال به قلب)صورت می گیرد زیرا

وقتی حرف عله ساکن ماقبل مفتوح باشد حرف عله قلب به الف می گردد

 (بر خلاف دو وزن قبلی که در ۱۲ صیغه ی مضارع اعلال به اسکان روی

می داد).

یَخْوَفانِ---->یَخَوْفانِ---->(اعلال به قلب)یَخافان

۳)در ماضی این وزن مانند دو وزن قبل در ۵ صیغه(۱و۲و۳و۴و۵)(اعلال به

قلب)روی می دهد ودر ۹ صیغه ی بعدی(اعلال به حذف)روی می دهد با

این تفاوت که فاءالفعل در وزن اول مضموم ودر وزن دوم و سوم مکسور می

باشد.قُلْنَ / بِعْنَ / خِفْنَ.

۴)ماضی للغائبات در این وزن با امر للمخاطبات از لحاظ اعراب فاءالفعل تفاوت

 دارند .

(ماضی للغائبات):خِفْنَ          (امر للمخاطبات):خَفْنَ

درحالی که در دو وزن قبلی (ماضی للغائبات و امر للمخاطبات)فاءالفعل آنها

از لحاظ اعراب شبیه هم هستند.

(ماضی للغائبات):قُلْنَ ـ بِعْنَ         (امر للمخاطبات):قُلْنَ ـ بِعْنَ 

۵)در ۵ صیغه(۱و۴و۷و۱۳و۱۴)در هنگام جزم به علت نداشتن ضمیر بارز مانند

دو وزن قبل حرف عله آنها حذف می گردد.

یَخافُ---->(مجزوم به لَمْ)لَمْ یَخَفْ       أخافُ---->(مجزوم به لمّا)لمّا أخَفْ

۶)فعل امر برخی فعل های اجوف ممکن است با فعل مثال اشتباه شود.

مثال:وَعَدَ---->(مضارع)یَعِدُ---->(امر مخاطب)عِدْ/عدا/عِدوا/عِدی/عدا/عِدْنَ

اجوف:عاد(عَوَدَ)---->(مضارع)یَعُودُ---->(امر مخاطب)عُدْ/عُوُدا/عُوُدوا/عُودی/

عُودا/عُدْنَ.